افسردگی یک اختلال پیچیده است و شیوهٔ درمان آن بسته به شرایط و ویژگیهای هر فرد تفاوت دارد. در اغلب موارد، روانپزشکان درمان را با دارودرمانی و جلسات رواندرمانی آغاز میکنند و این رویکرد، خط اول درمان محسوب میشود. اما اگر علائم با وجود مصرف دارو و مشاوره بهبود پیدا نکند، میتوان از روشهای پیشرفتهتری مثل تحریک مغناطیسی ترانسکرانیال (rTMS) کمک گرفت.
تحریک مغناطیسی ترانسکرانیال یا rTMS یک روش غیرتهاجمی است که با استفاده از پالسهای الکترومغناطیسی، نواحی مشخصی از مغز را تحریک میکند و میتواند در افرادی که دچار افسردگی مقاوم به درمان هستند، به کاهش علائم و بهبود حال روحی کمک کند.
درمان افسردگی با آر تی ام اس
این روش یک درمان سرپایی است و میتواند هم برای درمان افسردگی و هم برای درمان افسردگی پس از زایمان بهکار برود؛ بدون آنکه نیازی به بستری شدن در بیمارستان یا کلینیک باشد. انجام این روش زیر نظر پزشک روانپزشک انجام میشود و در اغلب موارد، بیمار بلافاصله پس از پایان جلسه درمان میتواند به منزل بازگردد.
پیش از شروع درمان، از بیمار خواسته میشود تمام وسایل فلزی همراه خود مانند جواهرات، سکه، کارتهای اعتباری و… را از بدن خارج کند. سپس برای محافظت از گوشها در برابر صدای دستگاه، گوشگیر روی گوشها قرار داده میشود.
در مرحله بعد، آستانه حرکتی بیمار (حداقل شدت پالس لازم برای حرکت انگشت شست دست) اندازهگیری میشود که این مقدار در هر فرد متفاوت است. در نهایت، کویلهای دستگاه روی سر بیمار قرار میگیرد و پالسهای الکترومغناطیسی طبق برنامه درمانی به نواحی هدف در مغز ارسال میشود.
روش انجام تحریک مغناطیسی (rTMS) چگونه است؟
در روش تحریک مغناطیسی مغز (rTMS)، ابتدا بهترین روانپزشک در تهران دستگاه مخصوصی را که شامل یک سیمپیچ مغناطیسی است، روی پوست سر یا ناحیه پیشانی بیمار قرار میدهد. این سیمپیچ، پالسهای مغناطیسی کوتاه و تکرارشوندهای تولید میکند که از جمجمه عبور کرده و سلولهای عصبی بخشهای مشخصی از مغز را تحریک میکند.
احساس درد یا ناراحتی در حین درمان
پالسهای الکترومغناطیسی که در rTMS بهکار میروند، از همان نوع انرژی هستند که در دستگاههای MRI استفاده میشود. به همین دلیل، این روش تهاجمی نیست و در طول جلسات، بیمار معمولاً درد معنیداری را تجربه نمیکند؛ ممکن است فقط احساس ضربههای ملایم یا کوبش خفیف در ناحیه تماس سیمپیچ حس شود.
کدام بخش مغز هدف قرار میگیرد؟
در درمان افسردگی با تحریک مغناطیسی، تمرکز اصلی روی ناحیهای از مغز به نام قشر پشتی جانبی پیشپیشانی (DLPFC) است. این قسمت در فرآیندهایی مانند:
- تنظیم خلق و خو
- تمرکز و حافظه
- تصمیمگیری و کنترل احساسات
نقش مهمی دارد. در افراد مبتلا به افسردگی، عملکرد این ناحیه دچار اختلال میشود و کنترل هیجانها و افکار منفی برای بیمار دشوارتر میگردد.
پژوهشها نشان دادهاند که تحریک این ناحیه با پالسهای مغناطیسی میتواند الگوی فعالیت سلولهای عصبی را تغییر دهد و به مرور، بخشی از علائم افسردگی را کاهش دهد. این رویکرد هم در افسردگی مقاوم به درمان و هم در برخی بیماران دچار افسردگی پس از زایمان میتواند مفید باشد.
تفاوت تحریک در نیمکره چپ و راست مغز
تحریک مغناطیسی میتواند روی نیمکره چپ یا راست مغز اعمال شود و نوع و فرکانس پالسها در نتیجه درمان تأثیر دارد.
بر اساس یافتههای پژوهشی:
- تحریک با فرکانس پایین در نیمکره راست
- در مقایسه با فرکانس بالا در نیمکره چپ
در برخی بیماران، پاسخ بهتری در کاهش علائم افسردگی نشان داده است. انتخاب پروتکل مناسب، به تشخیص و برنامهریزی روانپزشک و شرایط بالینی هر بیمار بستگی دارد.
تحریک در نیمکرهی چپ و راست مغز میتواند اثرات متفاوتی داشته باشد، محققان باور دارند که تحریک با فرکانس پایین در سمت نیمکرهی راست مغز نسبت به تحریک با فرکانس بالا در سمت چپ تاثیر بیشتری در درمان افسردگی بیماران دارد.
میزان بهبودی افسردگی پس از درمان با تحریک الکترومغناطیسی
بر اساس نتایج مطالعات موجود، حدود ۵۰ درصد بیماران تا ۱۲ ماه پس از شروع درمان با تحریک الکترومغناطیسی مغز (rTMS) بهبود قابلتوجهی در علائم افسردگی خود تجربه میکنند. با این حال، هنوز بهطور کامل مشخص نیست چرا در بخشی از بیماران، برای رسیدن به پاسخ پایدار، به چنین بازه زمانی طولانی نیاز است و از اینرو، انجام تحقیقات بیشتر برای بررسی مکانیزمهای اثر و عوامل فردی مؤثر بر پاسخ به درمان با تحریک مغناطیسی ضروری به نظر میرسد.
ایمنی روش تحریکات مغناطیسی
ایمنی روش تحریکات مغناطیسی (rTMS) یکی از مهمترین مزایای آن در درمان افسردگی و برخی اختلالات دیگر است. این روش غیرتهاجمی است، نیازی به جراحی و بستری ندارد و در اغلب بیماران بهخوبی تحمل میشود.
چرا روش تحریکات مغناطیسی ایمن محسوب میشود؟
- غیرتهاجمی و بدون جراحی
در این روش هیچ برشی روی پوست ایجاد نمیشود و هیچ وسیلهای وارد بدن یا مغز بیمار نمیگردد. - عوارض جانبی معمولاً خفیف و گذرا
عوارض احتمالی مثل سردرد خفیف، احساس کوبش در محل قرارگیری کویل یا کمی خستگی، معمولاً کوتاهمدت و قابلکنترل هستند. - تأیید شده توسط سازمان غذا و دارو (FDA)
این روش توسط سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) برای درمان افسردگی مقاوم به درمان و اختلال وسواس فکری–عملی (OCD) مورد تأیید قرار گرفته است. - عدم نیاز به بیهوشی یا بستری
جلسات rTMS بهصورت سرپایی انجام میشوند، بیمار هوشیار است و معمولاً بلافاصله بعد از پایان جلسه میتواند به فعالیتهای روزمره خود بازگردد. - عدم وابستگی دارویی و تداخل با بسیاری از داروها
این روش بر پایه پالسهای مغناطیسی عمل میکند و مانند دارو، وارد جریان خون نمیشود؛ به همین دلیل، برای برخی بیمارانی که به دارو پاسخ خوبی نمیدهند یا از عوارض دارویی رنج میبرند، میتواند گزینهای مناسب باشد.
در مجموع، تحریک مغناطیسی مغز روشی ایمن، قابل اعتماد و قابل استفاده در کنار سایر درمانهاست که تحت نظر روانپزشک متخصص میتواند به بهبود افسردگی، بهویژه در موارد مقاوم به درمان، کمک کند.
تعداد جلسات درمانی به روش تحریک معناطیسی برای درمان افسردگی
بر اساس دستورالعملهای سازمان غذا و دارو (FDA) و نتایج پژوهشهای علمی، طول دورهی استاندارد درمان با تحریک مغناطیسی مغز (rTMS) معمولاً بین ۴ تا ۶ هفته است. در این بازه، جلسات درمانی بهصورت منظم و طبق برنامه انجام میشوند تا مغز فرصت کافی برای پاسخدادن به تحریکات را داشته باشد.
بهطور کلی:
- مدت دوره درمان: ۴ تا ۶ هفته
- تکرار جلسات: معمولاً بهصورت روزانه در روزهای کاری
- تعداد جلسات در هر دوره: حدود ۲۰ تا ۳۰ جلسه درمانی
البته این جدول یک چارچوب کلی است و در شرایط خاص، بسته به شدت علائم، نوع افسردگی، پاسخ بیمار به جلسات اولیه و نظر روانپزشک، ممکن است مدت دوره یا تعداد جلسات درمانی تغییر کند. هدف، تنظیم درمان بهصورت کاملاً فردمحور و متناسب با وضعیت هر بیمار است.
کاندیدای مناسب و نامناسب درمان افسردگی با تحریک الکترومغناطیسی
افرادی که دچار افسردگی مقاوم به دارو هستند و دارودرمانی و جلسات روان درمانی برای آنها تسکین دهنده نبوده میتوانند از این روش درمانی استفاده نمایند اما این روش درمانی برای تمام بیماران افسرده مناسب نمیباشد و برخی از افراد نمیتوانند از این روش استفاده نمایند به عنوان مثال:
- افرادی که دارای خالکوبیهایی با جوهر مغناطیسی هستند
- بیمارانی که دارای ایمپلنتهای فلزی در چشم، گوش، دندان و یا سایر قسمتهای بدن هستند
- افرادی که دارای ترکشهای فلزی در بدن هستند.
- وجود گیره و یا سیم پیچ انوریسم
- داشتن استنت در رگ و ….
به طور کلی افرادی که دارای یک وسیلهی فلزی در بدن هستند نمیتوانند از این روش درمانی بهره ببرند.
نتیجهگیری
تحریک مغناطیسی مغز (rTMS) روشی نوین، غیرتهاجمی و تأییدشده توسط FDA است که میتواند در افسردگی مقاوم به درمان و حتی افسردگی پس از زایمان بهطور قابلتوجهی علائم را کاهش دهد. این درمان بدون نیاز به بیهوشی و بستری، در قالب جلسات سرپایی و با عوارض جانبی محدود انجام میشود و میتواند کیفیت زندگی و عملکرد روزمره بیمار را بهطور محسوسی بهبود بخشد.
انتخاب rTMS و تنظیم تعداد جلسات، باید حتماً توسط روانپزشک باتجربه انجام شود تا هم اثربخشی درمان بالا باشد و هم ایمنی بیمار حفظ شود.
اگر بهدنبال درمان افسردگی بدون دارو هستید و از عوارض یا عدم اثربخشی داروهای قبلی خسته شدهاید، میتوانید با دکتر فرامرز ذاکری، روانپزشک درباره استفاده از روش غیرتهاجمی rTMS بهعنوان یک گزینه ایمن و مؤثر مشاوره کنید.
سوالات متداول
1.اگر افسردگی بیمار مزمن باشد بهترین روش های درمان کدام است؟
وقتی با وجود مصرف دارو و رواندرمانی، علائم بیمار بهتر نشود، به آن افسردگی مقاوم به دارو میگویند. در این حالت میتوان از روشهای غیر دارویی مثل نوروفیدبک و درمان افسردگی با rTMS کمک گرفت.
2.جریان الکترومغناطیس چگونه به مغز وارد میشود؟
در این روش، سیمپیچهایی شبیه کلاه روی سر قرار میگیرند و پالسهای شبیه امآرآی طبق تنظیم پزشک به نواحی هدف مغز فرستاده میشوند؛ بدون اینکه بیمار درد خاصی احساس کند.
3.آیا دستگاه نوروفیدبک برای سلامت فرد مشکلی ایجاد میکند؟
خیر. نوروفیدبک روشی غیرتهاجمی و بدون عارضه شناخته میشود و به سیستم عصبی آسیبی نمیزند؛ برعکس، میتواند به مرور تمرکز، حافظه و روحیه را بهبود دهد.