اختلال مسخ شخصیت (Depersonalization Disorder) یکی از اختلالات شایع روانشناختی است که در آن فرد از خود و محیط پیرامونش احساس جدایی و بیگانگی میکند. افراد مبتلا به این اختلال گمان میکنند که احساسات و افکارشان واقعی نیست یا گویی خود را از بیرون مشاهده میکنند. معمولاً این حالت موقتی است، اما در برخی افراد به صورت طولانیمدت ادامه مییابد و باعث مشکلات عملکردی در زندگی روزمره میشود. این اختلال در پاسخ به استرس شدید یا تروما ایجاد میشود و در مواردی با سایر اختلالات اضطرابی و افسردگی همراه است. Understanding و درمان این اختلال از طریق رویکردهای رواندرمانی و در مواردی دارودرمانی به بهبود کیفیت زندگی مبتلایان کمک میکند.
مسخ شخصیت چیست؟
علائم اختلال مسخ شخصیت و واقعیت
علائم اختلال مشخص شخصیت به طور کلی به دو دسته تقسیم میشوند: علائم مسخ شخصیت و علائم عدم واقعیت. افراد مبتلا به DDD میتوانند علائم فقط یکی یا هر دو را تجربه کنند. در ادامه هر کدام از علائم را بیان خواهیم کرد:
علائم اختلال مسخ شخصیت
- احساس جدایی یا بیگانگی از خود
- حس غیرواقعی بودن افکار و اعمال شخصی
- احساس مشاهده خود از بیرون بدن
- ناتوانی در کنترل افکار یا احساسات
- عدم ارتباط احساسی با اطرافیان یا محیط
- تجربه عدم تغییر بدن یا واقعیت فیزیکی
- مشکل در تشخیص واقعی بودن تجربیات زندگی
- کاهش حس لذت یا انگیزه در زندگی روزمره
- مشکلات تمرکز و حافظه
- پریشانی و اضطراب ناشی از این تجربیات
علایم اختلال مسخ واقعیت
- حس غیرواقعی بودن یا تغییر یافتن محیط پیرامون
- احساس دیدن محیط مانند فیلم یا رویا
- ناتوانی در ارتباط با اشیاء به شکل معمول
- احساس تغییر در ابعاد یا فاصله اجسام
- حس تغییر در زمان (مثلاً کند یا سریع گذشتن زمان)
- تجربه محیطی مبهم، تار یا مصنوعی
- اضطراب و ترس از دست دادن درک واقعیات
- شک و تردید نسبت به واقعی بودن افراد یا موقعیتها
- جدا شدن از محیط فیزیکی و اجتماعی
- ناتوانی در تمرکز روی جزئیات اطراف
- تشخیص اختلال مسخ شخصیت
تشخیص اختلال مسخ شخصیت
تشخیص اختلال مسخ شخصیت به وسیله ارزیابی دقیق روانشناختی انجام میشود. اولین مرحله در تشخیص این اختلال، انجام مصاحبه بالینی با فرد مبتلا است. روانشناس یا بهترین روانپزشک در تهران سؤالاتی درباره تجربیات شخصی، احساسات جدایی از بدن یا واقعیت، و میزان تأثیر این حالتها بر زندگی روزمره فرد میپرسد. برای تشخیص صحیح، پزشک باید اطمینان حاصل کند که این علائم به دلیل سایر اختلالات روانی مانند افسردگی، اضطراب و اختلالات مصرف مواد نیست. معمولاً ارزیابی کاملی از سابقه پزشکی، روانشناختی و عوامل محیطی که ممکن است بر شدت یا شروع علائم تأثیر بگذارد، انجام میشود.
نکته مهمی که در این زمینه وجود دارد این است که برای تشخیص اختلال مسخ شخصیت، علائم باید به صورت مداوم یا عود کننده باشند و باعث ناراحتی قابل توجه یا اختلال در عملکردهای اجتماعی، شغلی و زندگی روزمره فرد شوند. پزشک از مقیاسهای ارزیابی روانی مانند “Dissociative Experiences Scale” برای اندازهگیری شدت تجربههای جدایی از خود و واقعیت استفاده میکند. علاوه بر این، اطمینان از اینکه فرد این تجربیات را به عنوان بخشی از بیماری جسمی (مانند تشنج یا بیماریهای عصبی) یا مصرف داروها تجربه نمیکند، برای تشخیص دقیق حیاتی است.
دلایل ابتلا به اختلال مسخ شخصیت
ابتلا به اختلال مسخ شخصیت دلایل متعددی دارد که اغلب با ترکیبی از عوامل روانی، زیستی و محیطی مرتبط است. در ادامه به برخی از دلایل اصلی این اختلال اشاره میکنیم
1. تروما یا استرس شدید: یکی از دلایل اصلی ابتلا به اختلال مسخ شخصیت، تجربه وقایع تروماتیک یا استرس شدید است. افرادی که حوادث ناگواری مانند سوءاستفاده، حوادث طبیعی، یا جنگ را تجربه کردهاند، ممکن است به دلیل واکنش دفاعی مغز به این استرسها، احساس جدا شدن از خود و محیط داشته باشند. این حالت به عنوان یک مکانیسم حفاظتی برای کاهش تأثیرات عاطفی ناشی از استرس شدید عمل میکند.
2. اختلالات اضطرابی و افسردگی: بسیاری از افرادی که به اختلال مسخ شخصیت دچار میشوند، همزمان با مشکلات اضطرابی یا افسردگی دستوپنجه نرم میکنند. اضطراب شدید یا افسردگی عمیق میتواند باعث احساس بیگانگی از بدن و محیط شود. این شرایط روانی ممکن است باعث شوند که فرد برای مدتی به حالت جدایی و بیحسی وارد شود و از ارتباط با احساسات خود دور بماند.
3. عوامل ژنتیکی و زیستی: تحقیقات نشان میدهد که عوامل ژنتیکی و زیستی نیز میتوانند در ابتلا به این اختلال نقش داشته باشند. افرادی که سابقه خانوادگی مشکلات روانی مانند اختلالات تجزیهای دارند، ممکن است بیشتر در معرض ابتلا به مسخ شخصیت قرار گیرند. علاوه بر این، تغییرات شیمیایی در مغز که باعث اختلال در پردازش تجربیات احساسی و خودآگاهی میشود، میتواند در توسعه این اختلال نقش داشته باشد.
4. مصرف مواد مخدر: مصرف مواد روانگردان و مخدرهایی مانند حشیش یا مواد توهمزا نیز میتواند باعث ایجاد علائم مسخ شخصیت شود. این مواد میتوانند درک فرد از واقعیت را تغییر داده و به احساس جدایی و بیگانگی از خود منجر شوند. برخی افراد پس از مصرف این مواد، حتی پس از مدت کوتاهی، تجربههای مکرر مسخ شخصیت را گزارش کردهاند.بنابراین افرادی که دچار اختلال اعتیاد مرتبط با مواد مخدر هستند بیشتر دچار مسخ شخصیت می شوند.
درمان اختلال مسخ شخصیت
درمان اختلال مسخ شخصیت معمولاً از طریق ترکیبی از رواندرمانی و در برخی موارد دارو درمانی انجام میشود.
رواندرمانی، به ویژه درمان شناختی-رفتاری (CBT)، یکی از رایجترین روشها برای درمان این اختلال است. این روش به فرد کمک میکند تا افکار و الگوهای رفتاری ناسالم را که باعث افزایش احساس جداشدگی از خود و واقعیت میشوند، شناسایی کرده و تغییر دهد. همچنین تکنیکهای مبتنی بر ذهنآگاهی میتواند به فرد کمک کند تا بهتر با تجربیات خود کنار بیاید و احساس واقعیتر و ملموستری از خود و محیط اطراف داشته باشد.
در مواردی که اضطراب یا افسردگی همراه با مسخ شخصیت وجود دارد، ممکن است از داروهای ضد اضطراب یا ضد افسردگی نیز استفاده شود. اگرچه هیچ داروی خاصی برای درمان مسخ شخصیت وجود ندارد، داروهایی مانند مهارکنندههای بازجذب سروتونین میتوانند در کاهش علائم اضطراب و افسردگی موثر باشند که به نوبه خود ممکن است به کاهش علائم مسخ شخصیت کمک کند. درمانها معمولاً به صورت فردی تنظیم میشوند و نیاز به همکاری نزدیک با متخصص روانپزشکی و رواندرمانی دارند تا بهترین رویکرد برای هر فرد تعیین شود.
عوارض اختلال مسخ شخصیت
اختلال مسخ شخصیت به مرور زمان عوارض جدی روانی و اجتماعی برای فرد به همراه خواهد داشت. برخی از مهمترین عوارض این اختلال عبارت است از:
اختلال در عملکرد روزانه: افراد مبتلا به مسخ شخصیت در انجام فعالیتهای روزمره خود مانند کار، تحصیل و حتی تعاملات اجتماعی دچار مشکل میشوند. این احساس جدایی از خود و واقعیت باعث کاهش تمرکز و کارایی فرد در محیطهای مختلف میشود.
اضطراب و افسردگی: بسیاری از افرادی که دچار این اختلال هستند، به مرور زمان به مشکلات دیگری مانند اضطراب شدید یا افسردگی مبتلا میشوند. این اختلالات احساس انزوا و بیگانگی را افزایش داده و کیفیت زندگی را به شدت کاهش میدهند.
انزوای اجتماعی: به دلیل ناتوانی در ارتباط طبیعی با خود و دیگران، افراد مبتلا به مسخ شخصیت ممکن است به تدریج از دوستان، خانواده و فعالیتهای اجتماعی خود دور شوند. این انزوا میتواند باعث تشدید مشکلات روانی و احساس تنهایی شود.
کاهش احساس لذت و ارتباط عاطفی: افرادی که از مسخ شخصیت رنج میبرند، اغلب توانایی احساس لذت از تجربیات روزمره یا ارتباط عاطفی با دیگران را از دست میدهند. این مسئله اغلب به کاهش کیفیت زندگی عاطفی و روابط شخصی منجر میشود.
نتیجه گیری
اختلال مسخ شخصیت بر کیفیت زندگی فرد تأثیرات نامطلوبی دارد و باعث اضطراب، افسردگی و انزوای اجتماعی میشود. علائم آن شامل احساس غیرواقعی بودن، جدا شدن از بدن، و ناتوانی در تجربه احساسات طبیعی است. درمان این اختلال عمدتاً از طریق رواندرمانی، بهویژه درمان شناختی-رفتاری (CBT)، و در مواردی داروهای ضد اضطراب و افسردگی انجام میشود. از همین جهت تشخیص و درمان بهموقع میتواند به بهبود علائم و کاهش عوارض کمک بسیار زیادی بکند.