اختلال بیش فعالی و عدم تمرکز

اختلال بیش فعالی و عدم تمرکز یک اختلال عصبی-رفتاری شایع است که در کودکی آغاز می‌شود و می‌تواند تا بزرگسالی ادامه یابد. این اختلال شامل ترکیبی از مشکلات پایدار مانند مشکل در تمرکز، بیش فعالی و رفتارهای تکانشی است که می‌تواند به مشکلات جدی در تحصیل، کار و روابط اجتماعی منجر شود.

اختلال بیش فعالی و عدم تمرکز چند نوع است؟

بیش فعالی و عدم تمرکز  ADHD  به سه نوع اصلی تقسیم می‌شود که در ادامه هر یک از آن‌ها تشریح خواهیم کرد:

بی‌توجهی (ADHD-I)

این نوع از ADHD بیشتر با مشکلات تمرکز و توجه همراه است و شامل علائم زیر می‌شود:

• دشواری در حفظ تمرکز در وظایف یا بازی‌ها.
• اشتباهات مکرر در کارها به دلیل بی‌توجهی به جزئیات.
• ناتوانی در گوش دادن به دستورات و پیگیری آنها.
• فراموشی در انجام کارهای روزمره.
• گم کردن مکرر وسایل شخصی.

بیش‌فعال-تکانشی (ADHD-HI)

این نوع بیشتر با علائم بیش فعالی و رفتارهای تکانشی همراه است، از جمله:

• بی‌قراری و ناتوانی در نشستن آرام.
• دویدن یا بالا و پایین رفتن مکرر در شرایط نامناسب.
• دشواری در بازی یا فعالیت‌های آرام.
• صحبت کردن بیش از حد.
• قطع کردن صحبت‌های دیگران یا ناتوانی در انتظار نوبت.

بیش فعالی ترکیبی (ADHD-C)

این نوع شامل ترکیبی از علائم بی‌توجهی و بیش فعالی-تکانشی است.

علائم اختلال بیش فعالی و عدم تمرکز

اختلال بیش فعالی و عدم تمرکز (ADHD) با مجموعه‌ای از علائم مشخص می‌شود که می‌تواند در کودکان و بزرگسالان ظاهر شود. این علائم به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند: بی‌توجهی، بیش‌فعالی و تکانشگری. در زیر به تفصیل علائم هر دسته را بررسی می‌کنیم:

علائم بی‌توجهی

افرادی که بیشتر با علائم بی‌توجهی (ADHD-I) مواجه هستند، ممکن است:

• به جزئیات توجه نکنند و در کارهای مدرسه یا دیگر فعالیت‌ها اشتباهات بی‌دقتی داشته باشند.
• در حفظ توجه در وظایف یا بازی‌ها مشکل داشته باشند.
• به نظر برسد که به هنگام صحبت کردن مستقیم با آنها، گوش نمی‌دهند.
• دستورالعمل‌ها را دنبال نکنند و در انجام وظایف یا تکالیف مشکل داشته باشند.
• در سازماندهی کارها و فعالیت‌ها مشکل داشته باشند.
• از انجام کارهایی که نیاز به تلاش ذهنی مداوم دارند، اجتناب کنند یا بیزار باشند.
• وسایل مورد نیاز برای انجام کارها و فعالیت‌ها را گم کنند (مثل اسباب بازی‌ها، تکالیف، مدادها، کتاب‌ها).
• به راحتی توسط محرک‌های خارجی حواس‌پرت شوند.
• در فعالیت‌های روزمره فراموشکار باشند.

علائم بیش‌فعالی

افرادی که بیشتر با علائم بیش‌فعالی (ADHD-HI) مواجه هستند، ممکن است:

• در موقعیت‌های نامناسب مانند کلاس درس، نتوانند آرام بنشینند و بی‌قرار باشند.
• به طور مداوم در حال دویدن یا بالا رفتن در شرایط نامناسب باشند.
• در بازی یا فعالیت‌های آرام مشکل داشته باشند.
• به طور مداوم در حال حرکت باشند.
• بیش از حد صحبت کنند.

علائم تکانشگری

افرادی که بیشتر با علائم تکانشگری مواجه هستند، ممکن است:

• پاسخ به سوالات را قبل از تمام شدن آنها فریاد بزنند.
• در انتظار نوبت خود مشکل داشته باشند.
• دیگران را در مکالمات یا بازی‌ها قطع کنند و مزاحمت ایجاد کنند.

ترکیب علائم

بسیاری از افراد ممکن است ترکیبی از علائم بی‌توجهی و بیش‌فعالی-تکانشگری داشته باشند، که به عنوان نوع ترکیبی (ADHD-C) شناخته می‌شود. این علائم می‌توانند تأثیر زیادی بر زندگی روزمره فرد از جمله: مشکلات در مدرسه یا کار، مشکلات در روابط اجتماعی، کاهش اعتماد به نفس و مشکلات رفتاری داشته باشد.

علت اختلال بیش فعالی و عدم تمرکز

اختلال بیش فعالی و عدم تمرکز (ADHD) علل دقیقی ندارد که به طور کامل شناخته شده باشند، اما تحقیقات نشان می‌دهند که ترکیبی از عوامل ژنتیکی، محیطی، و عوامل مربوط به ساختار و عملکرد مغز در ایجاد این اختلال نقش دارند. در زیر به تفصیل به این عوامل پرداخته شده است:

عوامل ژنتیکی

وراثت: مطالعات نشان داده‌اند که ADHD می‌تواند در خانواده‌ها رایج باشد، به این معنی که اگر یکی از والدین یا خواهر و برادرها به این اختلال مبتلا باشد، احتمال ابتلای کودک نیز افزایش پیدا می‌کند.

ژنتیک: تحقیقات روی دوقلوها و خانواده‌ها نشان داده است که ژنتیک نقش مهمی در ADHD ایفا می‌کند. برخی ژن‌ها که با انتقال دهنده‌های عصبی مانند دوپامین مرتبط هستند، با ADHD مرتبط شناخته شده‌اند.

عوامل محیطی

قرار گرفتن در معرض مواد سمی: قرار گرفتن در معرض سرب و سایر مواد سمی در دوران بارداری یا اوایل کودکی می‌تواند خطر ابتلا به ADHD را افزایش دهد.

استعمال دخانیات و الکل در دوران بارداری: مادرانی که در دوران بارداری سیگار می‌کشند یا الکل مصرف می‌کنند، ممکن است خطر ابتلای فرزندان به ADHD را افزایش دهند.

زایمان زودرس و وزن کم هنگام تولد: زایمان زودرس و وزن کم هنگام تولد نیز به عنوان عوامل خطر برای ADHD شناخته شده‌اند.

ساختار و عملکرد مغز

تفاوت‌های مغزی: مطالعات تصویربرداری مغزی نشان داده‌اند که افرادی که مبتلا به ADHD هستند، ممکن است در برخی مناطق مغز تفاوت‌هایی در اندازه، فعالیت یا ساختار داشته باشند. این مناطق معمولاً مرتبط با توجه، کنترل حرکتی و رفتارهای تکانشی هستند.

عدم تعادل انتقال دهنده‌های عصبی: دوپامین و نوراپی‌نفرین، دو انتقال دهنده عصبی مهم در مغز، در افراد با ADHD به طور متفاوتی عمل می‌کنند. این انتقال دهنده‌های عصبی در کنترل توجه، رفتار و تنظیمات حرکتی نقش دارند.

عوامل روانی-اجتماعی

استرس خانوادگی: هرچند که استرس خانوادگی به تنهایی عامل ایجاد ADHD نیست، اما می‌تواند علائم این اختلال را تشدید کند.

الگوهای تربیتی: نوع تربیت و روابط والدین با کودکان می‌تواند بر شدت علائم ADHD تاثیر بگذارد، اگرچه نمی‌تواند علت اصلی آن باشد.

در بسیاری از موارد، ترکیبی از این عوامل می‌تواند منجر به ADHD شود. مثلاً کودکی که دارای ژنتیک مستعد برای ADHD است و در محیطی با عوامل خطرزا مانند استعمال دخانیات مادر در دوران بارداری قرار گرفته، احتمال بیشتری برای ابتلا به این اختلال دارد.

اختلال بیش فعالی و عدم تمرکز در بزرگسالان چیست؟

بیش فعالی و نداشتن تمرکز در بزرگسالان اختلالی ذهنی است که در آن فرد به سختی افکار خود را حول یک موضوع متمرکز می کند. این اختلال در بزرگسالان نتایجی از قبیل: نداشتن روابط پایدار، ناتوانی در انجام کار دقیق، نداشتن اعتماد بنفس و نداشتن نتیجه مناسب در مباحث درسی به دنبال دارد.

زمانی که درباره‌ی بیش فعالی صحبت می‌کنیم اکثرا با تفکر اشتباهی روبرو می‌شویم. بسیاری از افراد تصور می‌کنند این اختلال فقط برای کودکان است در حالی بیش فعالی در کودکی می تواند تا بزرگسالی ادامه داشته باشد. بنابراین باید در کودکی درمان شود تا در بزرگسالی گریبان گیر فرد نشود. درمان این اختلال در بزرگسالی و کودکی تقریبا یکسان است و در هر دو دوره از مشاوره یا نهایتا دارودرمانی استفاده می شود.

علائم بیش فعالی در بزرگسالان

بیش فعالی، عدم تمرکز و کم توجهی همه مفاهیمی با معنی یکسان هستند. زمانی که با افرادی که این اختلال را دارند برخورد می کنیم متوجه موارد زیر می شویم:

عدم توانایی در متمرکز کردن افکار و توجه

این افراد هنگام انجام کار ها فکرشان به هر سمتی سوق پیدا می‌کند و نمی‌توانند توجه کافی را هنگام کار یا آموزش داشته باشند. این افراد معمولا در جلسات کاری و آموزشی با مشکل روبرو می شوند.

بی قرار بودن

این افراد نمی توانند آرام در جای خود بشینند و دائماً در حال تکان خوردن هستند. گاهی این بی‌قراری را با تکان هایی در بعضی از اندام های خود تخلیه می‌کنند. همچنین این افراد ممکن هست هنگام حضور در جلسات به طور غیر معمول بلند شوند.

تحمل نداشتن در خصوص ناکامی ها

این افراد در شرایط نامساعد سریعا از خود عکس العمل نشان می دهند و گاهی این عکس العمل ها با عصبانیت همراه می شوند. این افراد می توانند به حد غیر قابل کنترلی عصبانی شوند و دارای نوسانات اخلاقی باشند.

بی نظم بودن و ناتوانی در اتمام کار ها

این افراد نمی توانند نظم را رعایت کنند و همچنین از لحاظ ذهنی هم فکری آشفته دارند. این افراد عجول هستند و بی نظم در نتیجه به سختی می توانند کار هایشان را تمام کنند.

روابط بی ثبات

این مورد در نتیجه‌ی همه‌ی مشکلات پدیدار می‌شود و در نهایت باعث منزوی شدن فرد می‌شود.

ناتوانی در کنترل هیجانات

این افراد در هنگام هیجان یا حتی صف ایستادن از خود رفتار های عجولانه و نا پایدار نشان می دهند.

بیشتر افرادی که با این اختلالات مواجه هستند در مورد وجود این اختلال اطلاعی ندارند فقط متوجه برخی علائم می شوند. در اکثر اوقات بی نظم و عدم تمرکز در این افراد باعث می شود نتوانند در جلسات حضور پیدا کنند یا در تنظیم زمان برای انجامکار های روزمره ضعیف باشند. این افراد همچنین در انتخاب اولویت ها در کار و برنامه ریزی دچار مشکل می شوند. این افراد قطعا در دوران کودکی هم این اختلالات را داشته اند اما متوجه آن نشده اند بنابر این با همین اختلال رشد یافته اند. در برخی افراد این علائم با افزایش سن بهتر شده و در برخی دیگر همان طور باقی می ماند.

پیشگیری از اختلال بیش فعالی و عدم تمرکز

پیشگیری از اختلال بیش فعالی و عدم تمرکز (ADHD) به طور کامل ممکن نیست، زیرا عوامل ژنتیکی نقش مهمی در این اختلال دارند و نمی‌توان آنها را تغییر داد. با این حال، برخی از اقدامات می‌توانند به کاهش خطر ابتلا به ADHD یا به حداقل رساندن شدت علائم آن کمک کنند. در ادامه به برخی از این اقدامات اشاره می‌کنیم:

اجتناب از مصرف مواد مخدر و الکل در دوران بارداری

مراقبت از محیط زیست و دوری از مواد حاوی سرب

فعالیت بدنی منظم

تنظیم خواب

مدیریت استرس

حمایت خانوادگی قوی و ایجاد محیطی پایدار و محبت‌آمیز

تشخیص بیش فعالی و عدم تمرکز

تشخیص اختلال بیش فعالی و عدم تمرکز (ADHD) یک فرآیند چند مرحله‌ای است که معمولاً توسط روانپزشک انجام می‌شود. این فرآیند شامل ارزیابی جامع از تاریخچه پزشکی و رفتاری فرد، مصاحبه‌ها و استفاده از ابزارهای ارزیابی مختلف است. در ادامه به مراحل و روش‌های اصلی تشخیص ADHD اشاره خواهیم کرد:

بررسی تاریخچه پزشکی و رفتاری

پزشک یا متخصص سلامت روان معمولاً با جمع‌آوری اطلاعات دقیق درباره تاریخچه پزشکی و رفتاری فرد شروع می‌کند. این شامل اطلاعات زیر است:

تاریخچه خانوادگی: بررسی وجود ADHD یا سایر اختلالات روانی در خانواده.

تاریخچه پزشکی: شامل بیماری‌های گذشته، داروهای مصرفی و هر گونه مشکلی که ممکن است بر رفتار فرد تاثیر بگذارد.

تاریخچه رفتاری: اطلاعات درباره رفتارهای کودک در خانه، مدرسه و سایر محیط‌ها.

مصاحبه‌های بالینی

مصاحبه با والدین، معلمان و خود فرد (در صورت امکان) برای جمع‌آوری اطلاعات بیشتر درباره رفتارها و مشکلات تمرکز و توجه. این مصاحبه‌ها معمولاً شامل سؤالات زیر می‌شوند:

• چگونه و کجا علائم بیش فعالی و عدم تمرکز بروز می‌کنند؟
• چگونه این علائم بر زندگی روزمره فرد تاثیر می‌گذارند؟
• چه موقع علائم شروع شده‌اند و چگونه تغییر کرده‌اند؟

استفاده از پرسشنامه‌ها

روانپزشک‌ها از پرسشنامه‌ها و مقیاس‌های استاندارد شده برای ارزیابی علائم بیش فعالی و عدم تمرکز استفاده کنند. برخی از این ابزارها شامل موارد زیر هستند:

مقیاس ارزیابی: ارزیابی شدت علائم ADHD در کودکان و بزرگسالان.

پرسشنامه کانرز: ارزیابی رفتارهای مرتبط با ADHD در کودکان و نوجوانان.

پرسشنامه رفتار کودک: برای ارزیابی رفتارهای مختلف و مشکلات روانی در کودکان.

معیارهای تشخیصی بیش فعالی و عدم تمرکز

تشخیص ADHD بر اساس معیارهای تشخیصی مشخصی صورت می‌گیرد که در راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی یا سیستم طبقه‌بندی بیماری‌های بین‌المللی تعیین شده‌اند. این معیارها شامل موارد زیر هستند:

• وجود علائم بی‌توجهی، بیش‌فعالی و تکانشگری برای مدت حداقل 6 ماه.
• بروز علائم در دو یا چند محیط مختلف (مثلاً خانه و مدرسه).
• ایجاد مشکلات جدی در عملکرد اجتماعی، تحصیلی یا شغلی.
• بروز علائم قبل از سن 12 سالگی.

بررسی شرایط دیگر

پزشک ممکن است برای تشخیص نهایی ADHD، بررسی‌های بیشتری انجام دهد تا اطمینان حاصل کند که علائم ناشی از مشکلات دیگری مانند اختلالات یادگیری، اضطراب، افسردگی یا مشکلات خواب نیستند.

ارزیابی عملکرد شناختی و یادگیری

در برخی موارد، ارزیابی‌های روان‌شناختی و عملکرد شناختی ممکن است انجام شود تا مشکلات مرتبط با توجه، حافظه و یادگیری مشخص شود.

درمان اختلال بیش فعالی و عدم تمرکز(ADHD)

درمان بیش فعالی ADHD باید به صورت فردی و متناسب با نیازهای خاص هر فرد باشد. مشاوره با پزشک یا متخصص در این زمینه می‌تواند بهترین راهکارها را برای مدیریت این اختلال ارائه دهد.

• دارودرمانی: داروهای محرک مانند متیل فنیدات و آمفتامین‌ها معمولاً برای کنترل علائم ADHD تجویز می‌شوند. همچنین داروهای غیر محرک مانند آتوموکستین نیز ممکن است مورد استفاده قرار گیرند.
• رفتار درمانی: شامل تکنیک‌هایی برای کمک به کودکان و بزرگسالان در مدیریت رفتارها و بهبود مهارت‌های اجتماعی و تحصیلی.
• آموزش و مشاوره: برای والدین و معلمان کودکان مبتلا به ADHD، آموزش‌های خاصی وجود دارد که می‌تواند به درک بهتر و مدیریت مناسب‌تر این اختلال کمک کند.

افراد در معرض اختلال بیش فعالی و عدم تمرکز

• افرادی که در اطراف خود یکی از اعضای خانواده درگیر این اختلال باشد.
• زنانی که در دوران بارداری الکل مصرف می کنند یا اعتیاد دارند در نهایت کودکشان ممکن است مبتلا به این اختلال شده و تا بزرگسالی ادامه یابد.
• در صورتی که مادر در شرایطی باشد که سموم محیطی روی وی تاثیر بگذارند.
• اگر فرد در دوران کودکی در محیط سمی باشد می تواند به این اختلال دچار شود.
• در صورتی که کودک نارس متولد شود یا پیش از زمان مشخص متولد گردد.

عوارض اختلال بیش فعالی و عدم تمرکز

• اختلال و نوعی ناتوانی در یادگیری در دانشگاه و مدرسه
• عدم توانایی رعایت قانون
• اختلال در کار
• اعتیاد به الکل و یا اعتیاد به مواد مخدر
• تصادف های زیاد به دلیل نداشتن تمرکز فکری
• جا گذاشتن وسایل و فراموش کاری

• اختلالات خلقی
• اختلالات شخصیت
• اضطراب
• اختلال در توجه به وظایف و انجام دقیق آن ها
• فرار از کار گروهی
• اختلال در سازماندهی کار ها

برای اختلال بیش فعالی و عدم تمرکز به چه کسی مراجعه کنیم؟

در صورتی که با چنین مشکلی روبرو هستید با مراجعه به یک روانپزشک خوب ابتدا وجود یا عدم وجود آن را بررسی کنید، سپس اگر تشخیص داده شود شما مبتلا به اختلال کم توجهی-بیش فعالی یا ADHD یا حتی مشکل تمرکز می باشید، راهکارهای متعدد دارویی و غیر دارویی تجویز می شود تا روند بهبود طی شود و مشکلات فرد در زمینه درس و مشق و فعالیت های روزانه برطرف شود.

نتیجه‌گیری

بیش فعالی و عدم تمرکز یک اختلال پیچیده با علل چندگانه است که در نتیجه تعاملات بین عوامل ژنتیکی، محیطی و مغزی به وجود می‌آید. درک بهتر از این عوامل می‌تواند به تشخیص و درمان موثرتر این اختلال کمک کند. با این حال، هر فرد با ADHD منحصر به فرد است و ممکن است ترکیبی از این عوامل در ایجاد و تداوم علائم در او نقش داشته باشند. همچنین پیشگیری از ADHD به طور قطعی، ممکن نیست! اما با اتخاذ اقدامات پیشگیرانه و ایجاد محیط‌های حمایتی، می‌توان به کاهش خطر و مدیریت بهتر این اختلال کمک کرد. این اقدامات می‌توانند به کودکان کمک کنند تا زندگی سالم‌تر و موفق‌تری داشته باشند.

اگر در تهران زندگی می کنید و قصد دارید تشخیص دهید که آیا فرزندتان به عارضه بیش فعالی مبتلا است یا اینکه تنها یک کودک پر سرو صدای عادی است. پیشنهاد ما به شما یافتن بهترین روانپزشک در تهران است.