ترس از ارتفاع یا آکروفوبیا (Acrophobia)، یک اختلال اضطرابی شایع است که با ترس شدید و غیرمنطقی از مکانهای مرتفع و بلندی همراه است. این ترس میتواند در زندگی روزمره افراد اختلال ایجاد کرده و فعالیتهای معمولی مانند بالا رفتن از پله، سوار شدن بر آسانسور یا حتی نگاه کردن از پنجرهی طبقات بالا را دشوار کند. در این نوشتار، به بررسی دقیق آکروفوبیا، علائم آن، روشهای تشخیص و درمانهای مختلف، رویکردهای نوین و کارآمد، خواهیم پرداخت. همچنین به درمان این فوبیا در کودکان نیز پرداخته و در نهایت، به معرفی دکتر فرامرز ذاکری، متخصص برجسته در این حوزه خواهیم پرداخت.
ترس از ارتفاع و بلندی
آکروفوبیا، یا ترس از ارتفاع، یک اختلال اضطرابی خاص است که فراتر از یک ترس ساده یا عدم راحتی در ارتفاع است. برای درک بهتر آن، باید به جنبههای مختلف این فوبیا بیشتر بپردازیم:
شدت ترس: ترس در آکروفوبیا غیرمنطقی و نامتناسب با خطر واقعی است. فرد ممکن است از ارتفاعی که برای دیگران تهدیدآمیز نیست، وحشت کند. مثلاً ممکن است از ایستادن روی یک چهارپایه کوتاه احساس وحشت کند، در حالی که دیگران بدون مشکل این کار را انجام میدهند. این ترس، غیرقابل کنترل و فراتر از توانایی فرد برای مدیریت آن است.
واکنشهای فیزیولوژیکی: واکنشهای جسمی در آکروفوبیا بسیار شدیدتر از یک ترس معمولی است. افزایش ضربان قلب، عرق کردن، لرزش، تنگی نفس، احساس سرگیجه، تهوع، استفراغ، و حتی احساس غش کردن از علائم شایع هستند. این واکنشها به دلیل فعالسازی سیستم عصبی سمپاتیک اتفاق میافتند که بدن را برای جنگ یا گریز آماده میکند. این واکنش شدید میتواند به طور قابل توجهی زندگی روزمره فرد را تحت تاثیر قرار دهد.
واکنشهای روانی: علاوه بر واکنشهای فیزیکی، آکروفوبیا با علائم روانی شدیدی همراه است. این علائم شامل موارد زیر هستند:
- ترس شدید و پانیک: فرد ممکن است احساس وحشت و هراس شدید داشته باشد، گویی در معرض خطر مرگ یا آسیب جدی قرار دارد.
- فکرهای هراسآور: افکار تکراری و مزاحم در مورد سقوط، آسیب دیدن یا مرگ، ذهن فرد را درگیر میکنند.
- اجتناب: افراد مبتلا به آکروفوبیا بهطور فعال از موقعیتهایی که ممکن است آنها را در معرض ارتفاع قرار دهد، اجتناب میکنند. این اجتناب میتواند محدودیتهای قابل توجهی در زندگی روزمره آنها ایجاد کند. مثلا از سفر با هواپیما، ایستادن روی پلهای بلند، یا حتی بالا رفتن از پلهها خودداری میکنند.
- اختلال در عملکرد: این اجتناب و ترس شدید میتواند در عملکرد روزانه فرد در محل کار، مدرسه و روابط اجتماعی اختلال ایجاد کند.
تاثیر بر زندگی روزمره: آکروفوبیا میتواند محدودیتهای قابل توجهی در زندگی روزمره ایجاد کند. این محدودیتها شامل موارد زیر هستند:
- محدودیتهای شغلی: برخی از مشاغل به طور ذاتی مستلزم کار در ارتفاع هستند و آکروفوبیا میتواند انتخاب شغل و پیشرفت شغلی را برای این افراد مشکل ساز کند.
- محدودیتهای اجتماعی: اجتناب از مکانهای بلند میتواند به محدودیتهای اجتماعی منجر شود، زیرا بسیاری از فعالیتهای تفریحی و اجتماعی در مکانهای بلند انجام میشوند.
- اختلال در سفر: سفر با هواپیما، قطار، یا حتی سفر به مکانهای کوهستانی میتواند برای افراد مبتلا به آکروفوبیا به دلیل ترس از ارتفاع مشکل ساز باشد.
در نهایت، آکروفوبیا یک اختلال اضطرابی جدی است که نیازمند تشخیص و درمان مناسب میباشد. درمانهای مختلفی برای آن وجود دارد، از جمله رواندرمانی و در برخی موارد، دارودرمانی. با درمان مناسب، افراد مبتلا میتوانند ترس خود را مدیریت کنند.
ترس از ارتفاع چگونه در مغز ایجاد میشود؟
ترس از ارتفاع، نوعی فوبیای خاص است که با فعال شدن بیشازحد مراکز اضطراب در مغز از جمله آمیگدالا و اختلال در عملکرد ناحیه قشر پیش پیشانی (prefrontal cortex) همراه است. این ناحیه نقش مهمی در کنترل احساسات، واکنش به ترس، و تصمیمگیری دارد.
علائم ترس از ارتفاع
علائم آکروفوبیا میتوانند بسیار متنوع باشند و از فردی به فرد دیگر متفاوت باشند. برخی از علائم شایع عبارتند از:
- علائم جسمی: افزایش ضربان قلب، عرق کردن، لرزش، تنگی نفس، درد قفسه سینه، سرگیجه، تهوع، استفراغ، ضعف و بیحالی.
- علائم روانی: ترس شدید و غیرمنطقی از ارتفاع، احساس وحشت و اضطراب، فکرهای هراسآور دربارهی سقوط، احساس بیحالی و عدم توانایی در تمرکز، احساس از دست دادن کنترل، پرهیز از مکانهای بلند و فعالیتهای مرتبط.
شدت علائم میتواند از خفیف تا شدید متغیر باشد. در موارد شدید، افراد ممکن است حتی از تصاویر یا فیلمهای مکانهای بلند نیز احساس ترس و اضطراب کنند.
نحوه تشخیص فوبیای ارتفاع
تشخیص فوبیا از ارتفاع و بلندی بر اساس معیارهای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5) انجام میشود. در این فرآیند، پزشک یا روانشناس با بررسی علائم، شدت علائم و تاثیر آن بر زندگی فرد، تشخیص میدهد. معمولا مصاحبهی بالینی و ارزیابی علائم برای تشخیص کافی است و نیاز به آزمونهای خاصی نیست. البته، ممکن است در موارد خاص، آزمونهای اضطرابی نیز انجام شود تا شدت اضطراب و فوبیا بهتر سنجیده شود.
روشهای درمانی ترس از ارتفاع
روشهای درمانی آکروفوبیا متنوعاند و میتوانند شامل روشهای دارویی و غیردارویی باشند. انتخاب بهترین روش درمانی به شدت فوبیا، علائم و ترجیحات فرد بستگی دارد.
درمان دارویی ترس از بلندی و ارتفاع
در برخی موارد، پزشک ممکن است داروهای ضد اضطراب و یا ضدافسردگی را برای کاهش علائم تجویز کند. این داروها میتوانند به کاهش ترس و اضطراب در مکانهای بلند کمک کنند.
درمان غیردارویی ترس از ارتفاع
روشهای غیردارویی، به ویژه روان درمانی، نقش مهمی در درمان ترس از بلندی دارند. برخی از روشهای معمول عبارتند از:
- درمان شناختی رفتاری (CBT): این روش به فرد کمک میکند تا افکار منفی و غیرمنطقی در بارهی ارتفاع را شناسایی و اصلاح کند.
- درمان مواجههای (Exposure Therapy): این روش دربرگیرندهی مواجههی مراحل به مراحل فرد با محرکهای هراسآور است. بهطور مثال، ابتدا تصاویر مکانهای بلند، سپس فیلمها، و در نهایت مکانهای بلند واقعی.
- هیپنوتیزم: در این روش، فرد به حالت آرامش و تلقین پذیری هدایت میشود تا با ترس خود به شیوهای کنترل شده روبرو شود.
- مدیتیشن و ریلکسیشن: این روش ها به آرامش ذهن و کنترل بر واکنشهای فیزیکی بدن در مواجهه با موقعیتهای ترسناک کمک میکنند.
درمان ترس از ارتفاع با rtms
درمان ترس از ارتفاع با استفاده از روش تحریک مغناطیسی فراجمجمهای مکرر یا rTMS، یکی از روشهای نوین و غیرتهاجمی در حوزه درمان اختلالات اضطرابی و فوبیاها محسوب میشود.
- تنظیم فعالیت نورونی: rTMS با کاهش فعالیت نواحی بیشفعال مغز و افزایش فعالیت نواحی کمفعال، به ایجاد تعادل در مدارهای مغزی کمک میکند.
- کاهش واکنش بیش از حد به محرکهای ترسآور: این روش میتواند باعث کاهش حساسیت مغز به موقعیتهایی شود که قبلاً باعث بروز ترس شدید میشدهاند.
- بهبود کنترل هیجانی: با تحریک قشر پیشپیشانی، قدرت مهار اضطراب و واکنشهای افراطی افزایش مییابد.
ترس از ارتفاع در کودکان هم قابل درمان است؟
آکروفوبیا در کودکان نیز قابل درمان است. درمان کودکان ممکن است نیاز به روشهای متفاوتی داشته باشد و باید با توجه به سن و سطح رشد کودک انجام شود. بازی درمانی و رویکردهای همدلی در درمان کودکان مفیدتر هستند.
درمان ترس از ارتفاع چقدر طول میکشد؟
مدت زمان درمان به شدت فوبیا، روش درمان و همکاری فرد بستگی دارد و میتواند از چند هفته تا چند ماه طول بکشد.